POLSKIE MIASTA - ZAMOŚĆ

Zamość, nazywany Perłą Renesansu, Padwą Północy, Miastem Arkad, to idealne miasto twierdza, założone w 1580 roku przez Jan Zamoyskiego, kanclerza wielkiego koronnego, zaprojektowane przez włoskiego architekta Bernardo Mornado, stanowiące wybitne osiągnięcie późnorenesansowej europejskiej myśli urbanistycznej. Układ urbanistyczny śródmieścia z zespołem ok. 120 zabytków architektury został zaliczony do zabytków o najwyższej wartości artystyczno-historycznej w skali światowej. Uznany za pomnik historii wpisany został w1992 roku na Listę Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO.

Zamość - to miasto bohater, odznaczone w 1947 roku Krzyżem Grunwaldu III Klasy za wybitny wkład w walkę o wyzwolenie narodowe i społeczne, za walkę z okupantem hitlerowskim.

Zamość jest miastem wielkich tradycji historycznych w wielu dziedzinach: na polu nauki, oświaty i kultury. Z miastem związanych było wielu wybitnych ludzi: mężowie stanu - kanclerz i hetman Jan Zamoyski, kanclerz Andrzej Zamoyski, dowódcy i specjaliści wojskowi - inż. A.dell'Aqua, gen. J.Ch.Mallet-Malletski, bojownicy o niepodległość narodową - W. Łukasiński, działacze polityczni - M. Rataj. Działali tu sławni pisarze i poeci - S.Klonowicz, Sz.Szymonowicz, K.Koźmian, S.Młodożeniec, B.Leśmian.

Zamość był etapem pielgrzymki Ojca Świętego Jana Pawła II po Ojczyźnie (12.06.1999 r.)

Zamość stara się jak najlepiej wykorzystać swoją przeszłość. Założony przez Jana Zamoyskiego gród zachował wiele ze swej świetności. Wiosną i latem zamojskie zabytki, zwłaszcza Rynek Wielki, stają się scenerią dla odbywających się tu imprez kulturalnych, sportowych i handlowych mających podnieść atrakcyjność miasta. Historia łączy się tu z teraźniejszością i nadaje kształt przyszłości.

Dokumentem wyznaczającym narodziny miasta jest przywilej lokacyjny wystawiony przez Kanclerza Wielkiego Koronnego Jana Zamoyskiego wystawionym 10 kwietnia 1580 roku w Jarosławcu dokumencie lokacyjnym, czytamy o mieście , które zlokalizował tutaj mając na względzie "dobro i bezpieczeństwo nie tylko swoje i swoich przyjaciół, ale i całego sąsiedztwa" .Zamość, idealne miasto - twierdza, został zaprojektowany i zbudowany przez włoskiego architekta Bernarda Morando w XVI wieku, w stylu późnego renesansu. Monumentalne gmachy. rezydencja pałacowa, ratusz, arsenał, kolegiata, wzorcowe kamienice były dziełem jednego architekta. Reprezentacyjne budowle wkomponowane w organizm miejski tworzyły strefy życia umysłowego i duchowego, oddzielone od części rzemieślniczo-handlowej. Piękno miasta znalazło swój wyraz w kompozycji planu, brył budowli, placów i ulic powiązanych ze sobą w harmonijną całość. Nad miastem wyróżniała się rezydencja Zamoyskich- Pałac. Główną arterią była ulica Grodzka, przechodząca przez miasto począwszy od Bramy Lwowskiej aż do pałacu.

W architekturze Zamościa znalazły odbicie elementy sztuki lokalnej, włoskiego południa, niderlandzkiej północy i armeńskiego wschodu.

Elementem charakterystycznym w krajobrazie architektury miasta są arkady - znacznie zróżnicowane: otwarte i ślepe, gładkie i pocięte boniami, ujęte w pilastry i zapełnione dekoracyjnymi konchami, arkady manierystyczne, barokowe i romantyczne.

Jednym z najwspanialszych dzieł w polskiej architekturze nowożytnej stanowi kolegiata (dziś katedra), budowana w latach 1587- 1598 przez Bernarda Morando, symbolizująca Civitas Dei (Miasto Boga).

Ratusz wzniesiony w latach 1591-1622, zaprojektowany przez Bernarda Morando, pierwotnie jednopiętrowy, z wieżą, attyką i okrągłymi wieżyczkami na narożach, w latach 1639- 1651 był przebudowany przez architektów Jana Jaroszewicza i Jana Wolffa. Tę efektowną, manierystyczno-barokową budowlę zdobią monumentalne, wachlarzowe schody, przed którymi odbywają się spektakle teatralne, a z wieży grany jest o godzinie 1200 hejnał.

O charakterze Zamościa jako miasta-twierdzy przypominają bramy miejskie. Starą Bramę Lubelską wzniesiono około roku 1588 według projektu B. Morando i zamurowano na pamiątkę przejazdu przez nią arcyksięcia Maksymiliana Habsburga. Nowa Brama Lubelska powstała podczas modernizacji twierdzy w latach 1821-1822.Starą Bramę Lwowską zaprojektowaną również przez Bernarda Morando i wybudowaną w 1599 roku zamurowano w początkach XIX wieku, a obok niej wzniesiono nową. W latach 1603- 1605 wybudowano zaprojektowaną przez Błażeja Gocmana Bramę Szczebrzeską. Do XIX-wiecznych fortyfikacji należą także nadszańce i rotunda, czyli działobitnia, w której zorganizowano Mauzoleum Martyrologii Zamojszczyzny.

Zamość jako ośrodek naukowy zajmuje w historii poczesne miejsce. Powołana przez kanclerza i hetmana Jana Zamoyskiego w 1594 roku Akademia Zamojska, trzecia po krakowskiej i wileńskiej wyższa uczelnia w Rzeczypospolitej , wniosła znaczny wkład w rozwój polskiej nauki i kultury. Fundator uniwersytetu wprowadził nowoczesne jak na owe czasy rozwiązania. Szkoła, drukarnia i wydawnictwo stanowiły jedną instytucję. Wysoki poziom akademii zapewniało grono wybitnych uczonych: Adam Burski, Szymon Birkowski, Tomasz Drezner, Jan Ursyn Niedźwiedzki, Bazyli Rudomicz, Szymon Szymonowic i inni. Z kierowanej przez Marcina Łęskiego oficyny akademickiej wychodziły druki łacińskie, greckie, podręczniki akademickie, prace filozoficzne, prawnicze, medyczne i utwory poetyckie. Akademia Zamojska kształciła elitę umysłową Rzeczypospolitej : prawników, lekarzy, nauczycieli i teologów. W dziedzinie nauki w XVI-XVII wieku zamojska wszechnica była ośrodkiem badań filozoficznych, filologicznych, szczególnie w zakresie filologii klasycznej i orientalistyki nastawionej na potrzeby praktyczne. Inicjatywie Jana Zamoyskiego należy zawdzięczać przyjęcie zwyczaju uczenia się języka tureckiego przez magnatów kresowych. Zamość obok Lwowa był drugim ośrodkiem rozwoju zainteresowań kulturą Bliskiego Wschodu. Trwałym dorobkiem Akademii Zamojskiej było wykształcenie wielu humanistów, biskupów, senatorów, ministrów, wojewodów, kasztelanów, którzy wnieśli znaczny wkład w rozwój kultury, nauki i reformy Rzeczypospolitej.

Szczególnie dramatyczny okres w historii miasta przypada na drugą wojnę Światową. W 1941 roku Himmler wydał rozkaz utworzenia Niemieckiego Okręgu Osiedleńczego, którego głównym ośrodkiem był Zamość. W listopadzie Hitlerowcy przystąpili do realizacji swoich planów. Akcja masowych wysiedleń trwała do końca marca 1943 roku. Przez całą okupację akcją wysiedleńczo-pacyfikacyjną objęto 294 miejscowości i ponad 110 tys. osób. Wysiedleńców osadzano w obozach przejściowych w Zamościu i Zwierzyńcu. Najtragiczniejszą jednak w dziejach miasta kartą zapisał się obóz śmierci , który hitlerowcy zlokalizowali na Rotundzie

STRONA DOMOWA

Źródło: B. Szyszka, Zamość-światowe dziedzictwo kultury, w: W. Lipiec, Zamość Oficyna Wydawnicza Parol sp. z o. o., Kraków, 1997, zamosc.pl