POLSKIE MIASTA - PRZEMYŚL

Przemyśl należy do miast, które swoje dzieje i rozwój zawdzięczają położeniu geograficznemu.

Do powstania grodu, a później znaczącego ośrodka miejskiego przyczyniło się bowiem usytuowanie Przemyśla na pograniczu trzech krain: Niziny Sandomierskiej, Pogórza Karpackiego i Przedgórza Karpat Wschodnich. Nie bez znaczenia była też różnorodność gleby w najbliższej okolicy, bliskość zasobów solnych czy wreszcie położenie nad dużą spławną rzeką San. Naturalne przejście między Karpatami a częścią Niziny Sandomierskiej pozwoliło wytyczyć przechodzący przez tzw. Bramę Przemyską i uczęszczany od stuleci szlak handlowy, który łączył miasta wschodniej i zachodniej Europy. O jego znaczeniu świadczy choćby informacja o istnieniu w Przemyślu w I połowie XI wieku faktorii kupców żydowskich, będąca jednocześnie najstarszą wiadomością o osadnictwie żydowskim na ziemiach polskich. Dla sprawowania kontroli nad tym szlakiem handlowym, na terenie Przemyśla zaczęły funkcjonować warownie obronne.

Położenie Przemyśla na pograniczu trzech państw powodowało, że co najmniej od X wieku starali się o włączenie go do swej strefy wpływów władcy Polski, Rusi i Węgier.

Z rywalizacją tą wiąże się najstarsza wzmianka źródłowa o Przemyślu z 981 r. Na przełomie XI i XII wieku był on stolicą jednego z księstw ruskich, zaś od połowy XIV stulecia wchodził w skład państwa polskiego - zresztą w tym właśnie okresie uzyskał prawa miejskie (magdeburskie) potwierdzone w 1389 r . przywilejem króla Władysława Jagiełły.

W dobie średniowiecza był Przemyśl stolicą Ziemi - jednostki administracji państwowej obejmującej obszar ponad 12 tys. km2.

Tutaj mieli też swe siedziby władcy prawosławni oraz biskupi katoliccy, jako że miasto zamieszkiwała ludność wielu narodowości, wyznań i kultur. W XV w., obok najliczniej reprezentowanych Polaków, Rusinów i Niemców, mieszkali tu również Czesi, Ormianie i Żydzi. Stopniowo jednak mniejszości asymilowały się i w XVII - XVIII w. W Przemyślu i na przedmieściach dominowali liczebnie Polacy, Rusini i Żydzi. Na wyraziste różnice religijne nałożyły swą korektę postanowienia uni brzeskiej; w XVII w. Prawosławni Rusini różnili się od Polaków obrządkiem tego samego wyznania katolickiego. Początkowo nazywano ich unitami, zaś pod koniec XVIII w. Przyjęło się i ustaliło dlań określenie grekokatolicy

Z uwagi na krzyżowanie tu szlaków handlowych łączących linię wschód - zachód (Lwów - Kraków) oraz północ - południe (wybrzeże bałtyckie - Węgry) Przemyśl był ważnym ośrodkiem targowym. Oprócz towarów sprowadzanych przez kupców z innych miast i rejonów, na lokalnym rynku znajdowały się wytwory tutejszych rzemieślników, którzy na przełomie XVII i XVIII wieku reprezentowali ponad 60 specjalizacji. O ówczesnej świetności zamieszkałego przez ponad 6 tys. ludzi miasta świadczyły wodociągi, brukowane ulice, renesansowy ratusz, liczne obiekty sakralne oraz okalające Przemyśl mury obronne (ich relikty zachowały się od południowo - wschodnie strony starówki) z trzema bramami i dziewięcioma basztami. Znajdowało się tu około 350 domów i kamienic wokół rynku i na 17 ulicach. Złoty okres dziejów Przemyśla zakończył się wraz z nastaniem w połowie XVII stulecia długotrwałych wyniszczających wojen, klęsk żywiołowych i ogólnego kryzysu państwa. Sytuacja taka utrzymywała się z górą sto lat i dopiero u schyłku XVIII wieku miasto osiągnęło stan zaludnienia porównywalny ze stanem z początku XVII wieku.

W 1772 r. w wyniku I rozbioru Polski, Przemyśl wraz z terenami późniejszej Galicji przeszedł pod panowanie austriackie. Dopiero po 1880 r., w dobie tzw. Autonomii Galicji stał się możliwy jego rozwój, który w niejako naturalny sposób wiązał się ze strategicznym położeniem - przy granicy z cesarstwem rosyjskim. Rozbudowano sieć umocnień obronnych: utworzyły one system fortów twierdzy Przemyśl, uznanej za jedną z największych w ówczesnej Europie. Ożywieniu gospodarczemu sprzyjała przebiegająca przez miast linia kolejowa łącząca Kraków ze Lwowem oraz jej odnoga wiodąca na Węgry. Miasto poszerzyło także swoje terytorium i rozbudowywało się poza linią murów miejskich, zburzonych zresztą u schyłku XVIII wieku. Rozkwitało życie kulturalne i rozwijał się ruch patriotyczny: pod koniec ubiegłego stulecia powstało Towarzystwo Dramatyczne "Fredreum", wzniesiono pomniki Adama Mickiewicza i Jana III Sobieskiego, w 1909 r. rozpoczęło działalność Towarzystwo Przyjaciół Nauk. Podczas I wojny światowej miast - twierdza przeżyło dwukrotne oblężenie wojsk rosyjskich.

W listopadzie 1918 r., w wyniku odzyskania niepodległości, znalazło się w granicach odrodzonego państwa polskiego, choć w tym czasie jego mieszkańcy musieli potwierdzać swe dążenia podczas toczących sę walk polsko-ukraińskich. W latach 1918-1939 Przemyśl był nadal siedzibą powiatu, tutaj rezydowali przemyscy biskupi rzymsko- i grekokatoliccy, a 50-tysięczną społeczność współtworzyli Polacy, Ukraińcy i Żydzi.

Widownią kolejnych zmagań zbrojnych stał się Przemyśl podczas II wojny światowej. Od września 1939 r. do czerwca 1941 r. wzdłuż miejskiego odcinka Sanu wiodła niemiecko-sowiecka granica państwowa, wytyczona na mocy paktu Ribbentrop-Mołotow. Po ustaleniach zawartych w Teheranie i Jałcie narzucono Polsce granicę państwową wzdłuż tzw. linii Curzona,

w rezultacie czego Przemyśl znalazł się w pasie przygranicznym, a granica państwowa oddzielała od niego tereny, które od wieków stanowiły naturalne zaplecze ekonomiczne. Był to istotny powód trudności rozwojowych miasta w latach następnych, pogłębionych zaistniałymi podczas II wojny światowej i tuż po jej zakończeniu zmianami demograficznymi. Po wymordowaniu ludności żydowskiej przez hitlerowców, a także po wysiedleniu ludności ukraińskiej,

w ciągu kilku lat Przemyśl stał się niemal jednonarodowy i monokulturowy. Zmiana statusu miasta nastąpiła w 1975 r. w związku z nowym podziałem administracyjnym kraju i utworzeniem województwa przemyskiego. Powstanie struktur wojewódzkich oraz podniesienie rangi Przemyśla było ważnym i korzystnym czynnikiem w powojennych dziejach liczącego się dziś 70 tys. mieszkańców miasta. Bardzo pożyteczne okazały się dlań także przemiany ustrojowe w Polsce ostatnich lat, dzięki którym samorządom przywrócona została w 1990 r. władz na szczeblu lokalnym. Równocześnie z postępującą demokratyzacją życia zaznaczył się wzrost znaczenia Przemyśla jako ośrodka administracji kościelnej. W roku następnym Jan Paweł II dokonał reformy organizacji terytorialnej kościoła rzymskokatolickiego w Polsce, w wyniku czego powstała archidiecezja przemyska.

Zmiany polityczne w Europie Środkowo-Wschodniej spowodowały, że przygraniczne położenie Przemyśla - jedna z poważnych przyczyn zastoju w okresie PRL - w nowych warunkach postrzegane jest jako czynnik zdecydowanie sprzyjający dynamicznemu rozwojowi miasta. Międzynarodowe przejście graniczne w Medyce Wolny Obszar Celny wyznaczają charakter ożywienia ekonomicznego, natomiast warto pamiętać, iż Przemyśl to także bardzo interesujący punkt na turystycznej mapie Polski.

Walory te podkreśla bliskość Bieszczad, położony nie opodal zamek w Krasiczynie, pierścień fortów Twierdzy Przemyśl czy przepływający przez miasto San . Nie sposób pominąć licznie zgromadzonych na przemyskiej starówce zabytków i Zamku Kazimierzowskiego (z reliktami palatium oraz rotundą z początku tysiąclecia), widocznego na dominującym nad miastem wzgórzu. Czasy świetności Przemyśla pamiętają zabytkowe kamieniczki w rynku, bazylika archikatedralna, kościoły oo. Franciszkanów, Reformatów, Karmelitów czy kościół pojezuicki, w którym obecnie mieści się katedra katolicka obrządku wschodniego. Przeszłość miasta i regionu dokumentują zbiory Muzeum Narodowego Ziemi Przemyskiej i Muzeum Archidiecezjalnego.

Przemyśl dba o swoje dziedzictwo, ale jednocześnie zapobiegliwie organizuje swój dzień dzisiejszy

i przyszłość.

A tej sprzyja mądra polityka władz państwowych i miejskich oraz zdolności mieszkańców, którzy mimo istniejących różnic religijnych i narodowościowych - umieją wykorzystać je dla dobra swego miasta.

STRONA DOMOWA

Źródło: um.przemysl.pl