POLSKIE MIASTA - GDAŃSK

Główne Miasto - historia dzielnicy

Liczne materiały historyczne i archeologiczne pozwalają sądzić, że już w XIII stuleciu na obszarze dzisiejszego Głównego Miasta działała dobrze zorganizowana kupiecka osada. Napływający z głębi Niemiec osadnicy angażowali znaczne kapitały w działalność handlową, nic więc dziwnego że osiedle szybko zdominowało gospodarcze oblicze Gdańska. Interwencja krzyżacka z 1308 r. przyniosła poważne zniszczenia tej części Gdańska.

O właściwym Głównym Mieście mówić można od 1343 r., gdy administracja krzyżacka nadała osadzie chełmińskie prawa miejskie.Dynamiczni i zaradni mieszkańcy Głównego Miasta po upływie kilku dziesięcioleci uznali Zakon Krzyżacki istotne ograniczenie możliwości ekonomicznego rozwoju. Pierwszą poważną próbę uzyskania samodzielności przyniosły wydarzenia z lat 1410-1411. Pod wrażeniem wielkiego zwycięstwa grunwaldzkiego i nadanym miastom pomorskim pierwszych przywilejów, delegaci Głównego Miasta wypowiedzieli posłuszeństwo Krzyżakom i uznali zwierzchność króla polskiego. Nadmiernie ostrożna polityka Władysława Jagiełły i rażący brak zdecydowania w późniejszej fazie wojny pozwoliły Krzyżakom na konsolidację sił i odzyskanie kontroli nad zbuntowanym miastem. Odważne działania głową przypłacili burmistrz Głównego Miasta Konrad Leczkow oraz rajcy Arnold Hecht i Bartłomiej Grosse.

Wojna trzynastoletnie i wyparcie Krzyżaków z Pomorza Gdańskiego otworzyły nowy rozdział w dziejach Głównego Miasta. Wielki przywilej nadany przez króla Kazimierza Jagiellończyka (maj 1457) roztoczył przed kupcami głównomiejskiej dzielnicy szerokie perspektywy rozwoju. Przyznany gdańszczanom monopol na handel polskim zbożem szybko uczynił z miasta największy port basenu Morza Bałtyckiego.

Opartemu o Motławę Głownemu Miastu przypadły największe profity z rozwoju gospodarki portowej. O dawnym bogactwie Głównego Miasta świadczą obecnie wspaniałe budowle sakralne (np. kościół mariacki - największa na świecie ceglana świątynia) czy świeckie (Dwór Artusa, Złota Brama, Złota Kamienica). Ekonomiczna dynamika Głównego Miasta na społeczne szczyty wyniosła kilkanaście rodów, które były poważane nie tylko w Rzeczpospolitej, lecz również poza jej granicami.

W obszarze Głównego Miasta wielkie bogactwo przeplatało się nierzadko z biedą i ubóstwem, dlatego też dzielnica wielokrotnie stanowiła główną arenę rozruchów niezadowolonego ze swojej pozycji społecznej i materialnej pospólstwa. Poważne napięcia występowały już w czasach krzyżackich, za to najbardziej odważne wystąpienie głównomiejskiej biedoty miało miejsce w 1525 r., gdy pod naciskiem pospólstwa ustąpiły skompromitowane władze miejskie. Dopiero interwencja monarchy Zygmunta Starego przywróciła stary, niekoniecznie korzystny porządek.

Opisując dzieje Głównego Miasta nie sposób pominąć uroczystych wizyt królewskich, z których każda przyciągała uwagę wszystkich bez wyjątku gdańszczan i przez długie lata była tematem wspomnień i dyskusji. Wzdłuż reprezentacyjnego Traktu Królewskiego (ulica Długa i Długi Targ) dumnie defilowały orszaki takich monarchów jak: Kazimierz Jagiellończyk, Zygmunt Stary, Zygmunt August, Władysław IV czy też Jan III Sobieski.

Polityczny i gospodarczy upadek Rzeczpospolitej podciął fundamenty bogactwa dzielnicy. Trudne do nadrobienia straty przyniosło oblężenie z 1734 r. Zabór pruski (1793) odciął miasto od polskiego zaplecza, które przez kilka wcześniejszych wieków stanowiło o bogacwtie Gdańska. Krótkotrwały rozdział porządków napoleońskich przyniósł z kolei głównomiejskiemu kupiectwu finansową ruinę.

W pierwszej połowie XIX stulecia brak jakichkolwiek inwestycji zatarł wiele znaków dawnej świetności Głównego Miasta. Dopiero druga połowa stulecia przyniosła znaczne ożywienie. Właśnie wtedy ulice wypełniły się bardzo ciekawą pod względem architektonicznym zabudową. Nastrój i klimat ulic i zaułków uszedł bezpowrotnie z atakiem wojsk radzieckich na silnie umocniony Gdańsk.

Po wojnie szczęśliwie zwyciężyła koncepcja odbudowy Głównego Miasta. Obecnie można się spierać na temat historycznej wiarygodności zabudowy Głównego Miasta, nie zmienia to jednak faktu, że w granicach dzielnicy znajduje się najwięcej turystycznych atrakcji Gdańska. 

Główne Miasto - Ciekawe miejsca i zabytki

Złota Brama - jeden z najbardziej reprezentacyjnych zabytków Gdańska wzniesiono w latach 1612-1614. Dwupoziomowa fasada bramy zyskała bogatą oprawę gzynsowo-kolumnową oraz kunsztowny wystrój rzeźbiarski. Od strony Targu Węglowego bramę zdobią figury wyobrażające najcenniejsze dla miasta wartości: "Pokój", "Wolność", "Bogactwo" oraz "Sławę". Od strony ulicy Długiej widnieją rzeźby symbolizujące "Roztropność", "Sprawiedliwość" oraz "Zgodę". Złota Brama jest znakomitym przykładem wykorzystania wzorów renesansu niderlandzkiego w architekturze gdańskiej. 

Dwór Artusa - nawiązujący do średniowiecznej tradycji rycerskiej budynek wzniesiono ok. 1350 r. i znacznie przebudowano w latach późniejszych. Wnętrza dworu przez kilkaset lat służył wąskim kręgom mieszkańców Gdańska - bogatym patrycjuszom i wybitnym postaciom miejskiej gospodarki i polityki. Obecną formę Dwór Artusa zyskał w latach 1616 - 1617, gdy przy dużym udziale Abrahama van den Blocke całkowicie zmieniono wystrój fasady. Przyozdobiony antycznymi rzeźbami oraz podobiznami polskich monarchów zabytek nawiązuje do kanonów manieryzmu niderlandzkiego. Dzięki wieloletniej odbudowie (1949 - 1996) miasto zyskało reprezentacyjny obiekt, w którym gościło wiele znakomitości świata polityki, nauki i kultury. 

Dwór Miejski - wzniesiony w latach 1616 - 1619 pod nadzorem znanego architekta Jana Strakowskiego. Zespół miejskich stajni i wozowni został świetnie wkomponowany w istniejący wcześniej układ średniowiecznych baszt i obronnych murów. W 1945 roku zabytkowy kompleks został poważnie zniszczony, po rekonstrukcji rozpoczętej w 1959 r. Dwór Miejski przekazano na potrzeby Związku Harcerstwa Polskiego. 

Brama Wyżynna - pierwsza brama gdańska zbudowana według kanonów nowożytnej sztuki fortyfikacyjnej. Skromny początkowo budynek bramny zbudowano według pomysłu mistrza Hansa Kramera z Drezna. Imponujący wystrój rzeźbiarski jest dziełem znanego rzeźbiarza Wilhelma van den Blocke. Przed Bramą Wyżynną wielokrotnie witano odwiedzających Gdańsk polskich monarchów. 

Brama Zielona - przypominająca okazały pałac Zielona Brama została zbudowana w latach 1564 - 1568. Zbudowany z myślą o komunalnych potrzebach obiekt zgodnie z ustaleniami tzw. Statutów Karnkowskiego przeznaczono na rezydencję królewską (1570). Przewrotność historii zapewne sprawiła, że wykwintne wnętrza nigdy nie gościły koronowanego władcy Rzeczpospolitej. W latach 1747 - 1845 Zielona Brama była siedzibą zasłużonego w dziejach gdańskiej nauki Towarzystwa Przyrodniczego. Dzięki zakończonym niedawno pracom renowacyjnym zabytek również dzisiaj nawiązuje do spełnianych przed wiekami funkcji reprezentacyjnych. 

Żuraw - jeden z najbardziej znanych zabytków Gdańska, od wielu lat traktowany jako symbol nadmotławskiego miasta. Żuraw w obecnej postaci zbudowano w 1442 roku w miejscu wcześniejszej, strawionej pożarem znacznie mniejszej konstrukcji. Przy użyciu odbudowanego Żurawia podnoszono ciężary o masie do 4 ton: maszty, głazy balastowe, beczki itd. Ciekawa konstrukcja z dźwigowych zadań dobrze wywiązywała się blisko 500 lat - do połowy XIX stulecia, gdy w portowym krajobrazie dominować zaczęły urządzenia portowe i elektryczne. Podniesiony z wojennych zniszczeń Żuraw od 1962 r. służy jako siedziba bardzo ciekawego Muzeum Morskiego.

Złota Kamienica - słynna kamieniczka jest dziełem Abrahama van den Blocke, który znakomicie zrealizował wyszukane zlecenie burmistrza Hansa Speymana. Piękne kamienne zdobienia wykonał w latach mistrz Johann Voigt z Roztoki. Całkowicie zniszczona kamienica została podniesiona z wojennych zniszczeń przy dużym udziale rzeźbiarza Alfonsa Łosowskiego. Przeprowadzona niedawno gruntowna renowacja Złotej Kamienicy jest źródłem trudnych do rozstrzygnięcia sporów i kontrowersji.

Wielki Arsenał - zbudowany w latach 1601 - 1609 według projektu Antoniego van Obberghena. W prace budowlane zaangażowały się też inne wybitne postacie gdańskiej architektury i sztuki - Jan Strakowski, Abraham van Block oraz Wilhelm Barth Młodszy. Przepiękny wystrój fasadowy stawia Wielką Zbrojownię w rzędzie najcenniejszych zabytków renesansowej architektury Gdańska. W przestronnej parterowej sali przechowywano armaty, na piętrze magazynowano lżejszą broń palną oraz zbroje. W 1923 roku w rozległym parterze urządzono atrakcyjny dla mieszkańców Gdańska pasaż handlowy. Pomimo ogromnych zniszczeń wojennych w tym charakterze Wielka Zbrojownia służy do dnia dzisiejszego. 

Kościół św. Jana - jeden z największych kościołów gdańskich. Rozpoczętą w połowie XIV stulecia budowę zakończono dopiero w 1465 r.Niefortunna lokalizacja spowodowała powolne zapadanie świątyni w grząskim i niestabilnym gruncie. Pomimo wieloletnich prac zabezpieczających odchylenie wschodniej ściany od pionu wynosi 1 metr. Zniszczony podczas wojennych działań kościół jest od kilkudziesięciu lat mozolnie odbudowywany. 

Kościół św. Mikołaja - jeden z najciekawszych i najstarszych zarazem kościołów gdańskich. W 1227 roku książę Świętopełk Wielki skromną wówczas świątynię przekazał sprowadzonym z Krakowa dominikanom, którzy trwale wpisali się w dalsze wieki gdańskiej historii. Świątynne wnętrza zaskakują wielkim bogactwem sakralnego wystroju. Na szczególną uwagę zasługują zabytki: obraz Matki Boskiej z XIV w., ołtarz Matki Bolesnej z 1662 r., misternie rzeźbiony ołtarz główny z 1643 r. i wiele innych.

Kościół mariacki - najbardziej znany kościół gdański, od wielu dziesięcioleci niezmiennie przyciąga tłumy odwiedzających Gdańsk turystów. Przytoczyć wystarczy klika liczb (długość - 105 m, szerokość nawy poprzecznej - 66 m, powierzchnia wnętrza - 5 000 m2, kubatura - 155 000 m3), aby zrozumieć dlaczego świątynia przytłacza rozmiarami zarówno gości jak też przyzwyczajonych do gdańskich zabytków miejscowych parafian. Zwiedzając przestronne wnętrza świątyni koniecznie należy zainteresować się bardzo cennymi zabytkami sztuki sakralnej, unikatowym zegarem astronomicznym oraz kamienną posadzką, której wielkie płyty kryją miejsce pochówku wielu wybitnych postaci historii miasta. Warto również wspiąć się na wysoką wieżę, z której podziwiać można malowniczą panoramę Gdańska. 

Kaplica Królewska - prawdziwa perła architektury barokowej. Kaplicę zbudowano z inicjatywy prymasa Andrzeja Olszowskiego przy politycznym i finansowym wsparciu króla Jana III Sobieskiego. Przy pracach budowlanych wykorzystano wiedzę i kunszt Tylmana von Gameren, nad misternym wystrojem zewnętrznym czuwał wybitny rzeźbiarz gdański Andrzej Schuter. Kaplica Królewska poprawiła sytuację katolików pozbawionych znaczenia w protestanckim Gdańsku. Niedawno przeprowadzono renowację obiektu, dzięki której kaplica odzyskała blask minionej epoki. 

Fontanna Neptuna - autorem pomysłu instalacji niezwykłej fontanny był burmistrz Bartłomiej Schachmann, który podczas licznych podróży uległ fascynacji antyczną kulturą. Realizację trudnego technicznie przedsięwzięcia rozpoczęto w 1606 roku. Ze względu na wojnę ze Szwecją fontannę uruchomiono dopiero w 1633 roku. Pięknie rzeźbiona Fontanna Neptuna trwale wpisała się w pejzaż gdańskich zabytków. Dostojny Neptun na tle odnowionego Dworu Artusa jest prawdziwą mekką dla odwiedzających Gdańsk turystów. 

Ratusz Główny - jako skromna ceglano-drewniana budowla wzniesiony został w 1336 r., w latach następnych był wielokrotnie rozbudowywany. Największe zmiany w wyglądzie ratusza zaszły po 1556 roku, gdy okolica została strawiona gwałtownym pożarem. Podczas odbudowy ratusz zyskał piękny renesansowy wygląd. Uwagę przyciąga przede wszystkim strzelisty hełm wieżowy dzieła Dirka Danielsa z Zelandii. Jeszcze większy kunszt przelano na ratuszowe wnętrza - rzeźby i cenne malowidła Sali Czerwonej, Białej i innych pomieszczeń to najwybitniejsze dzieła takich artystów jak: Antoni van Obberghen, Wilhelm Barth Modszy, Antoni Moeller i wielu innych. 

STRONA DOMOWA

Źródło: pieknygdansk.gda.pl